Brawura, zuchwałość, przekonanie o własnej wartości, przechwałki, epatowanie pewnością siebie – wszystkie są jednymi z fundamentów wachlarza emocjonalnego raperów, wyrażanego w całej ich postawie i prezentowanej w twórczości personie. Nierzadko jest ona całkowicie sprzeczna z rzeczywistością – wiadomo przecież, że nie każdy MC był twardym ulicznikiem, a „street cred” ma jedynie pomóc w sprzedaży jak największej liczby płyt. Takie treści pełnią również swoją rolę w życiu wielu słuchaczy – pomagają utwardzić skórę, poprawiają samoocenę, stanowią broń przeciwko światu, tak jak w słynnej scenie z Office Space, gdy jeden z bohaterów rapuje Damn It Feels Good to be a Gangsta Geto Boys w drodze do pracy. Wraz z dorastaniem czołowych postaci w historii gatunku, pojawia się jednak coraz więcej głosów wyrażających potrzebę zredefiniowania hip-hopowego bravado i zrzucenia masek. O ile wizerunek stanowi nadal absolutny fundament i nikt nie apeluje o całkowite odejście od ducha rywalizacji i kreatywnego wychwalania siebie, tak wydaje mi się, że motywem przewodnim serialu JAŸ-Z in 8 (taka pisownia pseudonimu rapera pojawia się w tytule, ja w tekście będę używał najprostszej i najpopularniejszej, bez wydziwiania) jest konfrontacja z bólem dojrzewania, traumami, w miejsce zagrzebywania ich pod kolejnymi warstwami gangsterki. Zdarcie maski groźnego spojrzenia zamiast dokładania kolejnych, przez które po pewnym czasie całkowicie znika prawdziwa twarz. Na przestrzeni ponad siedmiu godzin Jay-Z i Rick Rubin odsłaniają prawdę o człowieku, skrywaną przez wyuczone jeszcze w dzieciństwie postawy obronne.

JAŸ-Z in 8 to seria ośmiu odcinków, w których Jay-Z rozmawia z Rickiem Rubinem o swojej twórczości i życiu. Na ekranie nie pojawia się żadna inna postać. Całość przepięknie nakręcono w czerni i bieli, w pałacu Brongniart w Paryżu. Za bardzo stylowe zdjęcia odpowiada Bradford Young – być może trzecia najważniejsza postać w całym projekcie – wykonawca wspaniałej roboty. Oprócz dwóch głównych bohaterów, producentem wykonawczym projektu jest również słynny aktor – laureat Oscara – Daniel Kaluuya, znany m.in. z Uciekaj!, Czarnej Pantery czy Judasza i Czarnego Mesjasza.
Nie jest to pierwszy tego typu projekt Ricka Rubina. W 2021 rozmawiał w podobny sposób z Paulem McCartneyem w ramach serialu dokumentalnego McCartney 3, 2, 1. Schemat jest bardzo prosty – Rubin puszcza utwór Jaya-Z, ewentualnie piosenkę z jego gościnnym udziałem. Panowie słuchają, bujają głowami przez kilka minut, gdy na ekranie pojawiają się słowa zwrotek i refrenu, a następnie rozmawiają o tym, co usłyszeli. I powtarzają ten schemat przez siedem odcinków (nie wszystkie osiem, bo przedostatni epizod łamie konwencję).
Miałem duże wątpliwości, czy JAŸ-Z in 8 mnie zaciekawi, pomimo całego mojego ogromnego sentymentu do głównego bohatera. Jay-Z nie wydał albumu od dziewięciu lat. Odnoszę wrażenie, że w ostatnich latach o wiele więcej czasu spędził na celebrowaniu klasycznych nagrań na różne sposoby, niż tworzeniu nowych. Po książce Decoded, dokumentach koncertowych, niezliczonych materiałach zza kulis, rocznicach albumów, filmach analizujących karierę, dogłębnych wywiadach u najbardziej znanych dziennikarzy – nie spodziewałem się, by ośmioodcinkowy serial dotyczący wybranych utworów Jaya-Z mógł mnie czymś zaskoczyć. Istniało też ryzyko, że format: czarno-biały, minimalistyczny, bez wstawek archiwalnych, bez gości, niemalże zapis sesji terapeutycznej – okaże się zbyt trudny dla przestymulowanego umysłu. A jednak – JAŸ-Z in 8 wciągnęło mnie jak mało który serial w ostatnim czasie i odsłoniło strony charakteru oraz historie, których nie znałem wcześniej, pomimo ogromu przyswojonych przez ostatnie dwie dekady treści na temat rapera.
Rick Rubin w ostatnich kilku latach przypominał raczej podejrzanego, tajemniczego szarlatana niż producenta-geniusza, odpowiedzialnego za wybitne nagrania Beastie Boys, LL Cool J-a czy Johnny’ego Casha. Nie pomogły dziwne aktywności w social mediach – publikowanie cytatów z samego siebie na temat kreatywności (czyli najczęściej: prawienie banałów otoczonych mgłą „geniuszu”) i kasowanie ich dzień później, kreowanie się na muzycznego guru czy inwestowanie w sztuczną inteligencję. Dobrze zatem stało się, że w JAŸ-Z in 8 ogranicza się do pytań, nie stawia się na piedestale, nie wchodzi w dyskusje ani nie próbuje kraść uwagi. Nie zadaje przesadnie głębokich pytań, a najczęściej skutecznie nie przeszkadza – to na ogół wystarczy. Poza tym pełni również funkcję reżysera, więc możemy uznać, że przeniósł swój markowy minimalizm na ekran. Z drugiej strony – jego pytania nie stanowią dla Jaya-Z wyzwania, wątki wymagające zgłębienia czy proszące się o wyraźniejszą opinię rozpływają się wraz z odpaleniem kolejnego utworu. JAŸ-Z in 8 to pogawędka ziomków, którzy unikają sporów – ze wszystkimi tego wadami i zaletami. Np. fragment dotyczący relacji z Kanye Westem mógł być mocniejszy – Jay-Z wypowiada się na temat gościnnej zwrotki w utworze Jail Kanyego i wersów o noszeniu przez dawnego podopiecznego niesławnej trumpowskiej czerwonej czapki. Wątek urywa się na frazesie „on uważa to, ja się nie zgadzam i mówiłem, że jak chce, to może moją zwrotkę usunąć z utworu”. Oczywiście – Jay-Z najprawdopodobniej nie ma zamiaru urazić bliskiej sobie swego czasu osoby, jednak jeśli zgodził się na siedmiogodzinne otwarcie twórczości i życiorysu, to jednak oczekiwałbym kilku zdań więcej.

Tym niemniej, wiele bardzo osobistych historii zostało ujawnionych. Jay-Z opowiada swoje historie w elokwentny i angażujący sposób, a jego pamięć może imponować – np. zarapowanie w całości utworu nagranego z Rubinem w 2002/2003 roku, podczas sesji do The Black Album – joint, który znamy z filmu Fade to Black, ale który nigdzie nie został wydany i najprawdopodobniej został niedokończony. Sam Rick był tym przypomnieniem zaskoczony. Najmocniejsze są jednak momenty, w których panowie analizują emocjonalne, autobiograficzne utwory. Wtedy minimalizm serialu działa najskuteczniej. Kamera dłużej zatrzymuje się na twarzy Jaya-Z – kawałki z albumu 4:44, opowiadające o niewierności małżeńskiej, historie o relacji z ojcem, tragicznej śmierci bratanka, kolegach z czasów działalności przestępczej trafiających do więzienia na wiele lat. Widzowie mają wtedy możliwość dostrzec drobne gesty – grymasy twarzy, mocny uścisk ramion skrzyżowanych na piersiach (Where Have You Been – potężny moment serialu!), zamykanie oczu, uśmiech ulgi – świadczące o głębokich przeżyciach emocjonalnych, z jakimi wiążą się te utwory. To są te najczystsze, najprostsze momenty, w których najwyraźniej dostrzegamy człowieka pełnego emocji, wrażeń i przeżyć. Na potrzeby rozmowy Jay-Z wraca mentalnie do momentów nagrywania – również tych, które mogą przynieść ból.
Podoba mi się również selekcja utworów. Co prawda niektóre były przetargane przez każdy możliwy film dokumentalny, ale o innych Hova opowiada po raz pierwszy. Młodsi widzowie być może pierwszy raz usłyszą słynną opowieść o zwrotce Scarface’a z This Can’t Be Life albo historię o postrzeleniu rodzonego brata z You Must Love Me. Przyjemnie było posłuchać kolejny raz o wspólnych sesjach nagraniowych i rozmowach z Biggiem. Pierwszy raz usłyszałem o potencjalnym zakończeniu jego zwrotki z Brooklyn’s Finest słowami „most hated in California” i zawetowaniu tego wersu przez Jaya. Nareszcie trochę czasu spędzono nad I Love the Dough, które – odnoszę wrażenie – jest niedocenione w katalogu B.I.G.-a, a zawiera wspaniałe popisy liryczne obydwu panów. Jay zwraca uwagę na wersy usprawiedliwiające swoją postawę, które umieszcza w wielu utworach: „Tell me you won’t ball every chance you get”. Od zabójstwa Biggiego minęło prawie 30 lat, ale odnoszę wrażenie, że tęsknotę za przyjacielem nadal można dostrzec w oczach Jaya. Dowodem na dojrzałość jest również duży dystans do utworów, które średnio się zestarzały – np. mizoginistycznych Big Pimpin’ czy Do It Again (Put Your Hands Up), choć jednocześnie podkreślając niesamowicie kreatywną, ikoniczną zwrotkę Pimpa C.
Dla fana – czyste złoto. Ale jeśli, Szanowny Czytelniku, fanem nie jesteś – to JAŸ-Z in 8 może do Ciebie kompletnie nie trafić. Istnieje prawdopodobieństwo, że pojedyncze wypowiedzi głównego bohatera Cię zainteresują, ale złożone w 45-minutowe lub godzinne odcinki zapewne okażą się przeprawą nie do przebycia. Rick Rubin nie jest dziennikarzem, nie ma dużego doświadczenia w przeprowadzaniu wywiadów, a jego stwierdzenia i pytania są dość lakoniczne. Jay-Z często sam z siebie narzuca temat, który chce rozwijać przy omawianiu danego utworu, a Rubin nie próbuje ułożyć listy utworów czy poruszanych wątków w historię, ani opanować chaosu. Przypadkowi widzowie, wrzuceni w sam środek pogawędki dwóch ziomków, nie nadążą za nią, a twórcy albo nie wyciągają do nich pomocnej dłoni, albo ta pomoc jest zbyt śladowa. Dla osób, które kliknęły w miniaturkę w serwisie streamingowym bez wiedzy na temat głównego bohatera, przesada i powtarzalność w tym serialu mogą być frustrujące, podobnie jak częsty brak uporządkowania czy ogólne wrażenie nadmiernej sterylności – ograniczenia tematyczne i nadmierna stylizacja wizualna.
Siódmy odcinek nieco zmienia konwencję. Jay-Z i Rick Rubin przechodzą do innego pokoju pałacowego i przeprowadzają rozmowę nieprzerywaną utworami. Ten epizod serii pozostawia szczególny niedosyt. Padają osobiste pytania, próby zgłębienia wcześniej dotkniętych kwestii i historii, ale oprócz niezbyt pochlebnej wypowiedzi o Irvie Gottim (w momencie nagrywania JAŸ-Z in 8 nadal żyjącym), dowiadujemy się niewiele. „Czy kiedykolwiek zostałeś zdradzony?”, „Czy kiedykolwiek zdradziłeś?” – odpowiedzi nie rzucają na kwestię np. kryzysu w małżeństwie Carterów więcej światła niż dyskusje we wcześniejszym odcinku lub słowa wypowiedziane na albumach obydwojga. Docenić należy próbę złamania konwencji, odświeżenia serii tuż przy samym jej końcu, ale efekt końcowy oceniam jako przeciętny. Mnie deczko znudził, a widza niezaangażowanego emocjonalnie w twórczość Shawna Cartera może kompletnie odrzucić. Co więcej – biorąc pod uwagę jedynie ubiór głównych bohaterów – całe JAŸ-Z in 8 zostało nagrane najprawdopodobniej podczas maksymalnie dwóch sesji. I na te okoliczności można zrzucić fakt, że z biegiem czasu opowieści Jaya robią się coraz płytsze i „po łebkach”. Im dalej w las, tym częściej odnosiłem wrażenie, że rozmowa ucinana jest przez kolejny utwór, na zasadzie „gadamy już trochę, a jeszcze tyle kawałków do obskoczenia”.

Jestem przekonany, że JAŸ-Z in 8 przepadnie w czeluściach serwisów streamingowych. Jest on produktem zbyt hermetycznym, zbyt jednoznacznie wycelowanym w fanów rapu, a szczególnie Jaya-Z, by przekonać jakiegokolwiek postronnego widza do poświęcenia więcej niż pół godziny na seans. Wygląda pięknie i zapewnia dużo frajdy osobom zaznajomionym z tematem, które mogą i chcą poznać lepiej jednego z najwspanialszych raperów w historii. Potrafię sobie jednak wyobrazić, że nie poświęcając tych zalet twórcy mogliby umieścić w nim elementy, dzięki którym JAŸ-Z in 8 byłby dostępniejszy w odbiorze dla większej publiczności. Oczywiście nigdy nie wykręciłby liczb na miarę netfliksowych hitów, ale mógłby przynajmniej stać się przedmiotem dyskusji w gronie ludzi zainteresowanych muzyką i sztuką. W obecnej formie – nie sądzę, by mogło tak się stać. Podkreślam jednocześnie, że jako fan rapera bawiłem się świetnie i większość tych ponad siedmiu godzin pogawędki Jaya-Z i Ricka Rubina śledziłem z dużym zaangażowaniem.
Serial dostępny tutaj.




